ਮੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ | Meri Padhai Di Shuruat | 1 میری پڑھائی دی شروعات

ਜਦੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੀ ਕਰਦੇ ਸਨ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮਤਲਬ ਖੇਡਾਂ ਘੱਟ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾ।

ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਚਾਚਾ ਘਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੇਰੇ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।ਮੇਰੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ-ਏ-ਮਾਜਿਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਸਗੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੀ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਿੱਲ, ਜੋ ਵਰਾਂਡੇ 'ਚ ਲਟਕਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ 'ਚ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਈਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਭਾਰ ਦੋ ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਕਰੀਬ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਦਸਵੀਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਭਾਰ ਛੇ ਕਿੱਲੋ ਜ਼ਰੂਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਤਾਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਬਿੱਲਾਂ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਲੇਟੀ ਹੋ ​​ਗਏ ਸਨ.

ਇੱਕ ਦਿਨ ਅੰਮੀ ਨੇ ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨ ਰੱਖੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੈਂਚੀ ਨਾਲ ਖੰਡ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਬੋਰੀਆਂ ਕੱਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਘੱਟ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬੋਰੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਅੰਮੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ "ਅੰਮੀ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋ?" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਬੇਟਾ, ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬੈਗ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਰੱਖਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਜੀਬ ਲੱਗਾ ਪਰ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਗੱਲ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੈਗ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅੰਮੀ ਅਤੇ ਉਸਤਾਨੀ ਜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਤਾਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਪਰਚੀ ਸੌਂਪੀ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਬੋਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੋ ਕਦੇ ਖੰਡ ਦੀ ਬੋਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਇੱਕ ਮਿੱਠੇ ਨੋਟ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮੀ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਬਾ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਈ। ਉਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਬਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਸੀ। ਉਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਬਾ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਪਰਦਾ ਹਟਵਾ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੜਿਆ ਤਾਂ ਜ਼ਾਹਰਾ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੱਪੜ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਅਸਲ 'ਚ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਲੂਣ ਦੀ ਖਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ।

ਮੇਰੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਬਾ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ।

ਉਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਬਾ ਨੇ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਤੱਪੜ ਪਾ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ-ਮਾੜੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ ਜੋ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਬਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਭੈਣ ਜੀ ਬੈਠੋ, ਮੈਂ ਹੰਡਿਆਇਆ ਦੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।'' ਇਸ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੀਸਾਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਹੋਇਆ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਬਾ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਠ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੱਥ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵੀ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਿਖਾਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਜੋ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਬਾਕੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਬੋਰੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਸੱਤ ਵਜੇ ਆ ਜਾਣਾ। ਸਵੇਰੇ ਦਸ ਵਜੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ।ਮੈਂ 5 ਵਜੇ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਮੈਂ 5 ਵਜੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵਾਂਗਾ।ਇਹ ਮੀਟਿੰਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ।ਇਸ ਦਿਨ ਬਿਨਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਹੀ ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਗ ਗਿਆ ਜੋ ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ. ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਨਾਸ਼ਤਾ ਕੀਤਾ, ਕੱਪੜੇ ਬਦਲੇ, ਬੈਗ ਲੱਕ 'ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ, ਬਾਕੀ ਖੰਡ ਦੀ ਬੋਰੀ ਤੱਪੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਦਿਨ ਅੰਮੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਬਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀ. ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ "ਸਿਪਾਰਾ" ਵੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸੀ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਪਾਰਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਪੈਕੇਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਸਨ।

ਜਾਰੀ ਹੈ... 

جدوں پڑھائی لکھائی شروع نہیں ہوئی سی تاں بچے سارا دن کیہ کردے سن؟ اس دا جواب مینوں ادوں ہی ملیا جدوں میرے گھر والیاں نے مینوں سکول بھیجن دی تیاری شرو ع کر دتی۔ مطلب کھیڈاں گھٹّ تے پڑھائی زیادہ۔

 آپنی کہانی شروع کرن توں پہلاں، میں تہانوں دسّ دیاں کہ میرے سکول جان توں پہلاں میرے چاچا جی  گھر دے آخری بچے سن جنہاں دی پڑھائی میرے سکول جان توں دس سال پہلاں پوری ہو گئی سی۔میرے چاچے دی پڑھائی پوری ہون توں بعد گھر وچ قرآن مجید توں علاوہ پڑھن لئی کوئی ہور کتاب نہیں سی۔ ہاں، اس توں وکھ  جیکر کجھ پڑھیا جاوے، سگوں  دیکھیا جاوے تاں اہ سی بجلی اتے پانی دے بلّ، جو ورانڈے وچ لٹکدیاں تاراں وچ بڑے سچجے ڈھنگ نال پروئے  جاندے سن۔ انہاں بِلّاں دی گنتی دا تاں پتا نہیں پر بھار دو کلو دے نیڑے  ضرور سی۔ میرے دسویں دے سمیں تک ایہہ بھار چھ کلو ضرور سی۔ انہاں دا رنگ وی بہت ودھیا سی، تار دے اُپّرلے بِلّاں دارنگ چٹّا سی، پر جدوں تک ایہہ ہیٹھاں پہنچدے سن، ایہہ بُورے  ہو گئے سن۔

 اکّ دن امی نے سلائی مشین رکھی، ہتھ وچّ قینچی نال کھنڈ دیاں خالی بوریاں کٹّ رہ سی۔ مینوں کیہ  پتا سی کہ اگلے دن بوری دا ٹکڑا میری پٹھّ 'تے آؤن والا سی۔ میں امی نوں پچھیا کہ "امی تسیں کی بناؤندے ہو؟" اوہناں نے کہیا کہ "بیٹا، توں وڈا ہو گیا ایں، ہُن توں پڑھن جاویں گا، میں تیرا بیگ بنا رہی آں، اس وچّ توں کتاباں رکھیں گا۔" ایہہ سن کے مینوں بہت عجیب لگا پر بہت دیر تک گل نا ہوئی۔ اوہ آپنا کمّ بڑے دھیان  نال کر رہے سن اتے بیگ بن گیا سی۔

 امی اتے استانی جی دی اگلی ملاقات میرے ساہمنے ہوئی، جس وچ استانی جی نے پڑھن لکھن لئی ضروری وستاں دی پرچی سونپی۔ ایسے دن ایہہ چیزاں پوریاں کرکے بیگ وچّ پا دتیاں گئیاں جو کدے کھنڈ دی بوری دا ہسا سی۔ میری پڑھائی دی مِٹھی مِٹھی شروعات  ہون والی سی۔

 اگلے دن دوپہر توں بعد امی مینوں تیار کرکے استانی صاحبا دے گھر لے گئی۔ استانی صاحبا اتے ساڈے گھر وچّ صِرف اکّ گھر دی دوری سی، پر پتا نہیں کیوں اجّ مینوں ایہہ بہت زیادا لگّ رہی سی۔ میں پہلے وی ایہہ سفر کیتا سی پر اج کچھ عجیب لگ رہیا سی۔ استانی صاحبا دے گھر دا پردا ہ ہٹا کے  اندر وڑیا تاں ٹاٹ تے بیٹھے کجھ بچے پڑھ ر رہے سن پر اصل  وچ بیتے دِناں نوں یاد کر رہے سن۔ ہن وی میں اس لون دی کان و چ ڈِگن لئی تیار سی۔

 میرے بچپن دیاں پکیاں یاداں وچّ استانی جی دے گھر دا نقشہ  اجّ وی اسے طرح  میرے ساہمنے ہے جویں ایہہ لفظ تہاڈے ساہمنے ہن۔

 استانی  صاحبا  نے بڑے سچجے ڈھنگ نال ساڈا سواگت کیتا اتے سانوں دوہاں نوں آپنے کول ٹاٹ تے بٹھایا۔ گل بات توں بعد دوہاں نے میریاں چنگیاں ماڑیاں عادتاں بارے گلّ کیتی۔ اس توں بعد موجودحالات 'تے گل بات ہوئی جو ختم نہیں ہو سکی۔ اچانک استانی  صاحبا  نے کہا، بھین جی بیٹھو، میں ہنڈی دیکھ لیندی ہاں۔'' اس کمّ توں بعد فِیس دا لین دین ہویا۔انہاں گلاں دے وچکار استانی  صاحبا   ہور بچیاں نوں وی سبق یاد کروا رہے سن اتے ہتھ صاف کر رہی سی۔ انہاں تے وی جنہاں بچیاں نے تھوڑی جہی کمزوری دکھائی سی، انہاں نوں ڈنڈیاں دے سہارے انہاں دا سبق یاد کروایا جا رہا سی۔اک ضروری گلّ جو دسی گئی سی کہ باقی بچیاں وانگ میں وی آپنی بوری لے کے ستّ وجے آ جاواں۔ سویرے دس وجے روانہ  ہو گیا اتے دوپہر  تِن وجے میں 5 وجے آؤنا ہے، میں 5 وجے روانہ ہووانگا اہ میٹنگ ضروری گلاں توں بعد ختم ہوئی۔اس دن بناں پڑھے ہی میں گھر واپس آ گیا۔

اگلے دن میں سویرے ستّ وجے توں بہت پہلاں جاگ گیا جو اجّ توں پہلاں کدے نہیں ہویا سی۔ میں کل دا سبھ کجھ بھلّ گیا سی۔ مینوں چنگی طرح یاد کروایا گیا کہ میں پڑھائی لئی جانا ہے۔ ناشتہ کیتا، کپڑے بدلے، بیگ لکّ تے رکھ لیا، باقی کھنڈ دی بوری تپڑ دے روپ وچ میرے ہتھ وچ سی۔ اوس دن امی نے مینوں استانی  صاحبا  دے دروازے 'تے چھڈّ دتا اتے واپس آ گئے۔

 میں آپنے پہلے سکول دا نظارہ  دیکھ لیا سی۔ پر اوہ دوپہر توں بعد سی. سویر دی پڑھائی توں علاوہ "سپارہ" وی پڑھنا سی جو کجھ دناں بعد دوپہر دی پڑھائی دا حصہ بننا سی۔ پہلاں سپارہ پڑھیا گیا جو پیکیج دا حصہ سی اتے پھر باقی کتاباں پڑھیاں جانیاں سن۔

 جاری ہے... 

मेरी पढ़ाई की शुरूआत | Meri Padhai Ki Shuruat | میری پڑھائی کی شروعات 3

दीदी के पास पढ़ने जाते हुए मुझे तीन महीने हो चुके थे। इस बीच में उर्दू, अंग्रेज़ी और गणित की पहली किताबें पढ़ चुका था। लिखाई भी अच्छी हो चुकी थे। एक दिन शाम की पढ़ाई के बाद दीदी ने कहा कि सवेरे अम्मी को साथ लेकर आऊँ। ये संदेश मैंने घर जा कर अम्मी को पहुंचा दिया। अगले दिन अम्मी ने दीदी से मुलाक़ात की जिसमें उन्होंने कहा कि दीदी अब इस लड़के को स्कूल में भर्ती करवा दें। पास के दो तीन प्राईवेट स्कूल्ज़ पर बात हुई। दीदी ने कहा आप इसे सरकारी स्कूल में भर्ती करवा दें। अम्मी ने घर आकर इस विषय पर बात की और तै पाया कि इसे सरकारी स्कूल में ही भेज दिया जाये। अगले दिन मुझे सरकारी स्कूल ले जाया गया जो कि घर से आधा किलो मीटर की दूरी पर था।

दुनिया मेरे लिए अब बड़ी हो गई थी। हम सुबह सात बजे चचा के साथ  स्कूल जाने के लिए घर से निकले। घर से स्कूल जाते हुए बहुत सी नई चीज़ें देखने को मिलीं। रास्ते में कई दुकानें देखें। लक्कड़ी के आरे पर मेरी नज़रें टिक गईं। दो लड़के आरे पर काम कर रहे थे। आरे के चलने की आवाज़ मुझे बहुत अच्छी लगी। पास ही एक बूढ़ा आदमी लट्टू बना रहा था। मैं कुछ देर यहां रुकना चाहता था। मैंने अपनी गती कम की लेकिन कर नहीं सका। वो महान आत्मा जिसके हाथ में मेरी कलाई थी उसने मेरा इरादा जानते हुए मुझे सीधा चलने के लिए कहा और स्कूल के दरवाज़े पर पहुंच कर ही दम लिया।

ये एक प्राइमरी स्कूल था जिसके छः कमरे थे जिनमें से एक हेडमास्टर साहिब और दूसरे टीचरज़ बैठते थे। बाक़ी कमरों में पढ़ाई होती थी। सेहन में पीपल के तीन चार बड़े बड़े पेड़ थे। बच्चे इन पेड़ों के नीचे ज़मीन पर टाट बिछाए ज्ञान की जूती जलाए बैठे थे। हेडमास्टर साहिब के साथ बात शुरू हुई। हेडमास्टर मेरे चचा के जानने वाले थे। उनका घर हमारी गली से चौथी गली में था। उनकी पान की दुकान भी थी जो वो स्कूल के बाद खोला करते थे। उन्हों ने मुझसे मेरा नाम पूछा जो कि मुझे ज़बानी याद था लेकिन में उन्हें बता नहीं सका। इस के बाद उन्होंने मुझे से कुछ पूछने की कोशिश नहीं की। उन्होंने पहली जमात के रजिस्टर में मेरा नाम लिखा और चचा को किताबों के बारे में बताया। अगले दिन से मुझे स्कूल आना था। हम स्कूल से वापिस घर को चल पड़े। रास्ते में मेरी नज़र फिर लट्टू बनाने वाले बूढ़े पर रुकी। गती कम हुई, कलाई खींची गई और सीधा चलने का कहा गया।

दोपहर को मैं दीदी की तरफ़ पढ़ने चला गया। उन्हों ने मुझसे स्कूल के बारे में पूछा। मैंने सारी बात उन्हें बता दी । दूसरे बच्चों को भी मैंने स्कूल के बारे में बताया। वो भी अपने अपने स्कूल के बारे में मुझे बताने लगे। उनमें से कोई बच्चा इस स्कूल में नहीं पढ़ता था जहां मुझे भर्ती किया गया था। मेरी गली के दोस्तों में से भी कोई इस स्कूल में भर्ती नहीं था। यहां से छुट्टी के बाद में घर को चल दिया। मुझे अब अगली सुबह पढ़ने के लिए दीदी की तरफ़ आने की बजाय स्कूल जाना था।

सुबह मुझे स्कूल भेजने की तैयारी होने लगी। अभी यूनीफार्म नहीं आया था इसलिए सिविल कपड़ों में ही स्कूल जाना था। चचा मुझे स्कूल छोड़ने आए। उन्हों ने मास्टर साहिब को बताया कि यूनीफार्म एक दो दिन में आ जाएगा। मास्टर साहिब ने मुझे दूसरे बच्चों के साथ बिठा दिया। पढ़ाई शुरू हुई। मेरे लिए ये नया तजुर्बा था कि क्लास के सभी बच्चों को एक ही बार में सबक़ दिया जाता है और सबक़ चाक से श्यामपट पर लिखा जाता है। तख़्ती लिखना यहां भी लाज़िमी था। बहुत सी तबदीलीयों के साथ एक बड़ी तबदीली ये थी कि यहां पर सारे पुरुश टीचर थे। उनका स्वभाओ और पढ़ाने का तरीक़ा दीदी जैसा नहीं था। इस का अनुमान मुझे पांचवीं कक्षा के बच्चों को मुर्ग़ा बन कर मार खाते देखकर हुआ।

मैंने सोचा कि आज ये सब उनके साथ हो रहा जब मैं पांचवें कक्षा में जाऊँगा मेरे साथ भी ऐसा ही होगा। ये मेरी कच्ची सोच थी। मुझे इस बात का अनुमान नहीं था कि पहली कक्षा के छात्रों को भी समय अनुसार ये सुविधा दी जाती है। तीसरे दिन हमारी कक्षा के एक बच्चे को मास्टर साहिब ने छड़ी से मारा। मेरे लिए ये बात स्कूल छोड़ने के लिए मील का पत्थर बन गई। मैंने घर आकर सारी बात बता दी और ऐलान कर दिया कि में इस स्कूल नहीं जाऊँगा। यहां बच्चों को मारा जाता है।

जारी है ।।।

میری پڑھائی کی شروعات – 3

باجی کی طرف پڑھنے جاتے ہوئے مجھے تقریباً تین ماہ ہو چکے تھے۔ اس دوران میں اردو، انگریزی اور حساب کے ابتدائی قاعدے پڑھ چکا تھا۔ لکھائی کی مشق بھی بہتر ہو چکی تھے۔ ایک دن شام کی پڑھائی کے بعد باجی نے کہا کہ صبح امی کو ساتھ لے کر آؤں۔ یہ پیغام میں نے گھر جا کر امی کو پہنچا دیا۔ اگلے دن امی نے باجی سے ملاقات کی جس میں انہوں نے کہا کہ باجی اب اس لڑکے کو سکول داخل کروا دیں۔ پاس کے دو تین پرائیویٹ سکولز پر بات ہوئی۔ باجی نے کہا آپ اسے سرکاری سکول میں داخل کروا دیں۔ امی نے گھر آ کر اس موضوع پر بات کی اور طے پایا کہ اسے سرکاری سکول میں ہی بھیج دیا جائے۔ اگلے دن مجے سرکاری سکول لے جایا گیا جو کہ گھر سے آدھا کلو میٹر کی مسافت پر تھا۔

دنیا میرے لیے اب بڑی ہو گئی تھی۔ ہم صبح سات بجے چچا کے ساتھ سکول جانے کے لیے گھر سے نکلے۔ گھر سے سکول جاتے ہوئے بہت سی نئی چیزیں دیکھنے کو ملیں۔ راستے میں مختلف چیزوں کی دکانیں دیکھیں۔ لکڑی کا آرا میری توجہ کا مرکز رہا۔ دو لڑکے آرے پر کا م کر رہے تھے۔ آرے کے چلنے کی آواز مجھے بہت اچھی لگی۔ پاس ہی ایک بزرگ لٹو بنا رہے تھے۔ میں کچھ دیر یہاں رکنا چاہتا تھا۔ میں نے اپنی رفتار کم کی لیکن کر نہیں سکا۔ وہ ہستی جس کے ہاتھ میں میری کلائی تھی اُس نے میرا ارادہ بھانپتے ہوئے مجھے سیدھا چلنے کے لیے کہا اور سکول کے دروازے پر پہنچ کر ہی دم لیا۔

 یہ ایک پرائمری سکول تھا جس کے چھ کمرے تھے جن میں سے ایک ہیڈ ماسٹر صاحب اور دوسرے اساتذہ بیٹھتے تھے باقی کمروں پڑھائی ہوتی تھی۔۔ صحن میں پیپل کے تین چار بڑے بڑے درخت تھے۔ بچے ان درختوں کے نیچے زمین پر ٹاٹ بچھائے علم کی شمیں جلائے بیٹھے تھے۔ ہیڈ ماسٹر صاحب کے ساتھ بات شروع ہوئی۔ یہ میرے چچا کے جاننے والے تھے۔ ان کا گھر ہماری گلی سے چوتھی گلی میں تھا۔ اِن کی پان کی دکان بھی تھی جو وہ سکول کے بعد کھولا کرتے تھے۔ اُنہوں نے مجھ سے میرا نام پوچھا جو کہ مجھے زبانی یاد تھا لیکن میں اُنہیں بتا نہیں سکا۔ اس کے بعد انہوں نے مجھے سے کچھ پوچھنے کی ضرورت محسوس نہیں کی۔ ہیڈ ماسٹر صاحب نے پہلی جماعت کے رجسٹر میں میرا نام لکھا اور چچا کو کتابوں کے بارے میں بتایا۔ اگلے دن سے مجھے سکول آنا تھا۔ ہم سکول سے واپس گھر کی چل پڑے۔ راستے میں میری نظر پھر لٹو بنانے والے بزرگ پر رکی۔ رفتار کم ہوئی، کلائی کھینچی گئی اور سیدھا چلنے کا کہا گیا۔

دوپہر کو میں باجی کی طرف پڑھنے چلا گیا۔ اُنہوں نے مجھ سے سکول کے بارے میں پوچھا۔ میں نے تمام باتیں اُن کے گوش گزار کیں۔ دوسرے بچوں کو بھی میں نے سکول کے بارے میں بتایا۔ وہ بھی اپنے اپنے سکول کے بارے میں مجھے بتانے لگے۔ ان میں سے کوئی بچہ اس سکول میں نہیں پڑھتا تھا جہاں مجھے داخل کرایا گیا تھا۔ میری گلی کے دوستوں میں سے بھی کوئی اس سکول میں داخل نہیں تھا۔ یہاں سے چھٹی کے بعد میں گھر کو چل دیا۔ مجھے اب اگلی صبح پڑھنے کے لیے باجی کی طرف آنے کی بجائے سکول جانا تھا۔

صبح مجھے سکول بھیجنے کی تیاری ہونے لگی۔ ابھی یونیفارم نہیں آیا تھا اس لیے سِول کپڑوں میں ہی سکول جانا تھا۔ چچا مجھے سکول چھوڑنے آئے۔ اُنہوں نے ماسٹر صاحب کو بتایا کہ یونیفارم ایک دو دن میں آ جائے گا۔ ماسٹر صاحب نے مجھے دوسرے بچوں کے ساتھ بٹھا دیا۔ پڑھائی شروع ہوئی۔ میرے لیے یہ نیا تجربہ تھا کہ کلاس کے سبھی بچوں کو ایک ہی دفعہ سبق دیا جاتا ہے اور سبق چاک سے تختہ سیاہ پر لکھا جاتا ہے۔ تختی لکھنا یہاں بھی لازمی تھا۔ بہت سی تبدیلیوں کے ساتھ ایک اہم تبدیلی یہ تھی کہ یہاں پر سارے مرد استاد تھے۔ ان کا رویہ اور پڑھانے کا انداز باجی سے تو بالکل مختلف تھا۔ اس کا اندازہ مجھے پانچوین جماعت کے بچوں کو مرغا بن کر مار کھاتے دیکھ کر ہوا۔ میں نے سوچا کہ آج یہ سب ان کے ساتھ ہو رہا جب میں پانچویں جماعت میں جاؤں گا میرے ساتھ بھی ایسا ہی ہو گا۔ یہ میری خام خیالی تھی۔ میرے وہم و گمان میں بھی نہیں تھا کہ پہلی جماعت کے طلباء کو بھی بوقتِ ضرورت یہ سہولت دی جاتی ہے۔ تیسرے دن ہماری جماعت کے ایک بچے کو ماسٹر صاحب نے چھڑی سے مارا۔ میرے لیے یہ واقع سکول چھوڑنے کے حوالے سے سنگِ میل ثابت ہوا۔ میں نے گھر آ کر سارا واقع بتایا اور اعلان کر دیا کہ میں اس سکول نہیں جاؤں گا۔ یہاں بچوں کو مارا جاتا ہے۔

جاری ہے ۔۔۔۔

मेरी पढ़ाई की शुरूआत | Meri Padhai Ki Shuruat | میری پڑھائی کی شروعات 2

साढे़ सात बजे सिपारा पढ़ने का वक़्त ख़त्म हो जाता और उसे बड़े ध्यान से अलमारी में रखकर किताबों पर ध्यान किया जाता। मैं अभी किताब पढ़ने के स्थान तक नहीं पहुंचा था मुझे उर्दू के पहले क़ाएदे (प्रथम पुस्तक से काम चलाना था। मैंने बस्ते से क़ायदा निकाला और चित्र देखने लगा। इस बीच दीदी दूसरे बच्चों का सबक़ सुन रही थीं और उन्हें अगले सबक़ की तैयारी करवा रही थीं। जहां ज़रूरत महसूस होती हाथ या छड़ी का प्रयोग करतीं। पहले राउंड के आख़िर में मेरी बारी आई। अपने हिसाब से मैं सबक़ पढ़ चुका था और ख़ुद को बाक़ी बच्चों से चतुर् मान चुका था। क्योंकि मैं तस्वीर को देखकर अनार, बकरी, पंखा आदि ख़ुद ही पढ़ चुका था और ये बात मेरे चतुर् होने के लिए काफ़ी थी। लेकिन दीदी को ये मंज़ूर नहीं था उन्हों ने मेरी चतुराई को चार चांद लगाने का निर्णय कर रखा था। उन्हों ने मेरे चतुराई कक्ष में अक्षर उंडेलना शुरू किए। अब मुझे पढ़ना था अलिफ़ अनार, बे बकरी पै पंखा आदि।

इस पढ़ने पढ़ाने, सुनने सुनाने की आवाज़ों में एक और आवाज़ मिल हो चुकी थी। ये आवाज़ इस पाठशाला का by-product थी जो आज तक मेरे मस्तकश में सुरकशित है और वो आवाज़ थी "ये ऑल इंडिया रेडीयो की उर्दू सर्विस है, अब आप फ़रमाईशी फ़िल्मी नग़मों का प्रोग्राम 'आपकी फ़र्मायश सुनेंगे "। गाना शुरू करने से पहले उस के फ़र्मायश करने वालों के नाम श्रोताओं को याद करवाए जाते। इस के बाद गाना सुनवाया जाता। दीदी और उन के घर वाले तो मनोरंजन के लिए ये प्रोग्राम सुनते थे। लेकिन पाठकों की इस छोटी सी टोली को बलपुरोक ये सुनने पड़ते थे। आप इस तकलीफ़ को ज़रूर जान सकते हैं जब कोई पाठक गाना सुनते सुनते सबक़ याद करता होगा। ये तकलीफ़ उस समय बढ़ जाती जब सबक़ सुनाते हुए गाना सुनना पड़ता या इस को यूओं समझ लें कि गाना सुनते हुए सबक़ सुनाना पड़ता। कभी गाने के बोल दिमाग़ का चक्कर लगाते और कभी सबक़।

फ़रमाईशी फ़िल्मी नग़मों का ये प्रोग्राम चौबीस घंटों में तीन बार चलता था। सुबह और दोपहर के प्रोग्राम तो सारे पाठक समूह में सुन लिया करते थे। रात का प्रोग्राम कभी नहीं सुन पाए क्योंकि रात को पढ़ाई नहीं करते थे प्रोग्राम तो पढ़ने के साथ जुड़ा था। पढ़ाई के साथ संगीत या संगीत के साथ पढ़ाई। ये क्रम दिमाग़ में ऐसा पका हुआ कि जब भी में कुछ पढ़ने बैठूँ हल्के फुलके संगीत की ज़रूरत महसूस करता हूँ। कई बार तो पढ़ना इस कारन बंद करना पड़ा कि किसी प्रकार का कोई क्रमबद्ध शोर नहीं था। उदाहरण के लिए डांकी पंप की आवाज़, डीज़टकूलर की आवाज़, पुराने पंखे की आवाज़ आदि।

इस्लामी गणतंत्र पाकिस्तान में पैदा हुआ। घर का वातावरण इस्लामी था। ऐसे वातावरण में आपके हाथ में कोई धार्मिक पुस्तक हो। आप किसी भी बड़ी पुस्तक का चुनाओ कर सकते हैं और पीछे लता दीदी, आशा जी, स्वर्ण लता जी, हेमलता जी, रफ़ी साहिब, किशवर साहिब , महेंद्र कपूर साहिब , यसवा दास साहिब के गाने चल रहे हूँ और आपके दिमाग़ में पढ़ाई के साथ संगीत का विचार कूट् कूट् कर भरा हो तो आप का क्या बनेगा? धार्मिक सोच होते हुए भी धार्मिक शिक्षा में आगे ना पहुंच पाने के पीछे उन लोगों की आवाज़ं बहुत महत्तव है

ख़ैर अपनी पाठशाला में वापिस आते हैं। सुबह की पढ़ाई का वक़्त कभी अनार को बे के साथ और बिक्री को तय के साथ जोरटे गुज़र गया। दस बज गए बच्चों को छुट्टी दे दी गई। में भी घर आ गया। आज से पहले उस समय मुझे कभी नींद आती थी ना भूक लगती थी। लेकिन आज अचानक इन दोनों चीज़ों ने मुझे घेर लीव। वास्तव में ये मस्तकश का ज़्यादा प्रयोग करने का परीनाम था। मेरी इस नई दिशा से अम्मी के रोज़ के कामों में brunch बनाना शामिल हो गया। जिसे बाद में उन्हों ने नाशते के साथ ही बनाना शुरू कर दिया। क्योंकि में अपनी इस दशा से बाहर नहीं निकल पा रहा था और उन के रो के काम प्रभावित होते थे।

खाना खिलाने के बीच और बाद में अम्मी मुझ से नए वातावरण और पढ़ाई के बारे में पूछने लगीं। खाने के बीच तो मैं उन्हें बताता रहा। लेकिन खाना खाने के बाद नींद से मेरी आँखें बंद हुई जा रहीं थीं। दो बजे आँख खुली। मैं उठा और घर से निकल कर अपने हमजोलियों को अखटा किया और हम खेलने लगे। खेल में समय गुज़रने का पता ही नहीं होता उस दिन बिलकुल नहीं हुआ और तीन बज गए। मुझे गली से पकड़ कर घर लाया गया और दुबारा पाठशाला भेज दिया गया। दीदी के कहने पर मैंने सुबह वाले सबक़ की दोहराई शुरू। दीदी मुझे क्रम पर वापिस लातें और मैं बार-बार अक्षर और चित्र को आपस में गड्डमड्ड करता रहा।

दीदी के घर आने वाले बच्चों में मेरे सिवाए कोई बच्चा इस गली का नहीं था। मुझे उन से जान पहचान में दो-चार दिन लग गए। उनमें लड़के लड़कीयां सभी शामिल थे। लड़के लड़कीयों का अंतर आज के पढ़ने वालों के लिए लिखा है उस समय हम बच्चे ही थे। हम पर ये अंतर नहीं खुला था जो आजकल के लड़के लड़कीयों पर हो चुका है। जिसका कारन नई नई खोजों तक आसानी से उन की पहुंच है और कई बार ये पहुंच माता पिता को रुसवाई तक ले जाती है। ख़ैर में अपने नए दोस्तों के साथ घुल मिल गया। शिक्षा और खेल पर वार्ता अपने शिखर पर थी कि दीदी ने एक बच्चे को अपने पास बुलाया और इस वार्ता का विवरण जानने की कोशिश की। बच्चा पेट का हल्का था तुरंत सब उगल दिया। दीदी ने डाँटा और सबको दुबारा पढ़ाई करने का कहा।

दिन गुज़रते गए और में अपनी शिक्षा यात्रा में मस्त था। दीदी ने पढ़ाई के साथ लिखाई के अभ्यास के लिए तख़्ती लिखवानी शुरू की। बाक़ी बच्चे भी तख़्ती पर ही लिखाई का अभ्यास किया करते थे। अपनी शिक्षा के आरंम्भ में ही तख़्ती से शस्त्र विद्या सीख ली थी। जो बाद में मेरे काम आई। अपने समय में मेरी पत्नी भी तख़्ती की लड़ाई में कौशल थी। इस का ज्ञान मुझे उस के छोटे भाई की टांग पर लगे एक लंबे घाव को देखकर हुआ। तख़्ती लिखने वाले छोटे मोटे घाव की परवाह नहीं करते थे। तख़्ती लिखने से ज़्यादा हम तख़्ती काली किया करते थे और साथ ही हाथ और कपड़े भी काले हुआ करते थे।

तख़्ती की तैयारी भी एक बड़ा काम था। अगर धूप अच्छी होती तो ये काम जल्दी पुरा हो जाता। बरसात और सर्दी के मौसम में ये काम ज़रा देर से होता था। तख़्ती लिखने के लिए दूसरी चीज़ें भी ज़रूरी हैं। तख़्ती, क़लम, दवात, स्याही । जिस तरह आज कल शैंपू के साशे मिलते हैं वैसे ही स्याही की पुड़िया मिला करती थी। ये स्याही दवात में डाल कर थोड़ी मात्रा में पानी डालना होता था। ये थोड़ी मात्रा मुझे आज तक समझ नहीं आई। जब स्याही ज़रा गाढ़ी होती इस में थोड़ा थोड़ा पानी डाल कर पतला किया जाता। यही वो वक़्त होता जब दवात गिर जाती टाट, बस्ता, क़ायदा और फ़र्श सब काला हो जाता और बच्चों को नील पड़ जाते।

आजकल औरतें मुल्तानी मिट्टी मुँह पर लगाती हैं। इस वक़्त मुल्तानी मिट्टी तख़्ती का मुँह पोंछने के काम आती थी। तख़्ती पोंछ और सुखा कर दीदी को दी जाती वो पेंसिल से इस पर अलिफ़ बे लिख देतीं। हम (हम -में और बाक़ी बच्चे( इस पर क़लम चलाते हुए उन की साफ़ लिखाई को अपनी बुरी लिखाई से मिला कर हर दिन एक नया नमूना बना देते। कभी अलिफ़ अपनी सीमा से बाहर निकल जाता, कभी जीम का घेरा पै का पेट चीर देता। हमसे जो बन पड़ता हम कर गुज़रते। दीदी अच्छी उस्तानी थीं। लेकिन अपनी लिखाई का ये हाल देखकर वो अक्सर नाराज़ हो जाती थीं। बाक़ी आप समझदार हैं।

जारी है ।।।

میری پڑھائی کی شروعات – 2

ساڑھے سات بجے سپارہ پڑھنے کا وقت ختم ہو جاتا اور اُسے بڑی احتیاط سے الماری میں رکھ کر کتابوں کی طرف رجوع کیا جاتا۔ میں ابھی کتاب پڑھنے کے مقام تک نہیں پہنچا تھا پس مجھے اُردو کے پہلے قاعدے سے کام چلانا تھا۔ میں نے بستے سے قاعدہ نکالا اور تصویریں دیکھنے لگا۔ اس دوران باجی دوسرے بچوں کا سبق سُن رہی تھیں اور اُنہیں اگلے سبق کی تیاری کروا رہی تھیں۔ جہاں ضرورت محسوس ہوتی ہاتھ یا چھڑی کا استعمال کرتیں۔ پہلے راؤنڈ کے آخر میں میری باری آئی۔ اپنے تئیں میں سبق پڑھ چُکا تھا اور خود کو باقی بچوں سے ذہین تسلیم کر چُکا تھا۔ کیونکہ میں تصویر کو دیکھ کر انار، بکری، پنکھا، وغیرہ وغیرہ خود ہی پڑھ چُکا تھا اور یہ بات میرے ذہین ہونے کے لیے کافی تھی۔ لیکن باجی کو یہ منظور نہیں تھا اُنہوں نے میری ذہانت کو چار چاند لگانے کا فیصلہ کر رکھا تھا۔ اُنہوں نے میرے ذہانت خانے میں حروف اُنڈیلنا شروع کیے۔ اب مجھے پڑھنا تھا الف انار، بے بکری پے پنکھا وغیرہ وغیرہ۔

اس پڑھنے پڑھانے، سُننے سُنانے کی آوازوں میں ایک اور آواز شامل ہو چُکی تھی۔ یہ آواز اِس درسگا کا by-product تھی جو آج تک میرے دماغ میں محفوظ ہے اور وہ آواز تھی " یہ آل انِڈیا ریڈیو کی اُردو سروس ہے، اب آپ فرمایشی فلمی نغموں کا پروگرام 'آپ کی فرمایش' سُنیں گے "۔ گانا نشر کرنے سے پہلے اس کے فرمایش کنندگان کے اسمائے گرامی سامعین کو یاد کروائے جاتے۔ اس کے بعد گانا سُنوایا جاتا۔ باجی اور اِن کے گھر والے تو تفریحِ طبع کے لیے یہ پروگرام سُنتے تھے۔ لیکن طلباء کی اِس چھوٹی سی جماعت کو جبراً یہ سُننے پڑتے تھے۔ آپ اُس کرب کو ضرور محسوس کر سکتے ہیں جب کوئی طالبعلم گانا سُنتے سُنتے سبق یاد کرتا ہو گا۔ یہ کرب اُس وقت شدت اختیار کر جاتا جب سبق سُناتے ہوئے گانا سُننا پڑتا یا اِس کو یُوں سمجھ لیں کہ گانا سُنتے ہوئے سبق سُنانا پڑتا۔ کبھی گانے کے بول دماغ کا چکر لگاتے اور کبھی سبق۔

فرمایشی فلمی نغموں کا یہ پروگرام چوبیس گھنٹوں میں تین بار نشر ہوتا تھا۔ صبح اور دوپہر کے پروگرام تو سارے طالبعلم باجماعت سُن لیا کرتے تھے۔ رات کا پروگرام کبھی نہیں سُن پائے کیونکہ رات کو پڑھائی نہیں کرتے تھے پروگرام تو پڑھنے کے ساتھ مشروط ہو چُکا تھا۔ پڑھائی کے ساتھ موسیقی یا موسیقی کے ساتھ پڑھائی۔ یہ ترتیب لاشعور میں ایسی پختہ ہوئی کہ جب بھی میں کچھ پڑھنے بیٹھوں ہلکی پُھلکی موسیقی کی طلب محسوس کرتا ہوں۔ کئی بار تو مطالعہ ترک ہی اِس وجہ سے کرنا پڑا کہ کسی قسم کا کوئی باترتیب شور نہیں تھا۔ مثلاً ڈونکی پمپ کی آواز، ڈیزٹ کولر کی آواز، پرانے پنکھے کی آواز وغیرہ۔

اسلامی جمہوریہ پاکستان میں پیدا ہوا۔ گھر کا ماحول بھی اسلامی، جسے بریلوی مکتبہ فکر سے آراستہ کیا گیا تھا۔ ایسے ماحول میں آپ کے ہاتھ میں کوئی مذہبی کتاب ہو۔ آپ کسی بھی بڑی کتاب کا انتخاب کر سکتے ہیں اور پس منظر میں لتا، آشا، سورن لتا، ہیم لتا، رفیع، کشور، مہیندر کپور، یسوع داس یا دیگر نغمہ سرا ہوں اور آپ کے دماغ میں پڑھائی کے ساتھ موسیقی کا نظریہ کُوٹ کُوٹ کر بھرا ہو تو آپ کا کیا بنے گا؟ مذہبی رجحان ہونے کے باوجود مذہبی تعلیم میں اعلٰی مقام تک نہ پہنچ پانے کے پیچھے مذکورہ لوگوں کی آوازں نے اہم کردار ادا کیا۔

خیر اپنی درسگاہ میں واپس آتے ہیں۔ صبح کی پڑھائی کا وقت کبھی انار کو بے کے ساتھ اور بکری کو تے کے ساتھ جوڑتے گزر گیا۔ دس بج گئے بچوں کو چُھٹی دے دی گئی۔ میں بھی گھر آ گیا۔ آج سے پہلے اِس وقت نہ مجھ پے نیند کا غلبہ ہوتا تھا نہ بُھوک کا۔ لیکن آج غیر معمولی طور پر اِن دونوں چیزوں نے مجھے آ لِیا۔ یقیناً یہ دماغ کے غیر معمولی استعمال کیا نتیجہ تھا۔ میری اِس نئی کیفیت سے امی کے معمولات میں brunch بنانا شامل ہو گیا۔ جسے بعد میں اُنہوں نے ناشتے کے ساتھ ہی بنانا شروع کر دیا۔ کیونکہ میں اپنی اس کیفیت سے باہر نہیں نکل پا رہا تھا اور اُن کے روزمرہ کے کام متاثر ہوتے تھے۔

کھانا کھلانے کے دوران اور بعد میں امی مجھ سے نئے ماحول اور پڑھائی کے بارے میں پوچھنے لگیں۔ کھانے کے دوران تو میں اُنہیں بتاتا رہا۔ لیکن کھانا کھانے کے بعد نیند سے میری آنکھیں بند ہوئی جا رہیں تھیں۔ دو بجے آنکھ کُھلی۔ میں اُٹھا اور گھر سے نکل کر اپنے ہمجولیوں کو اکٹھا کیا اور ہم کھیلنے لگے۔ کھیل میں وقت کا احساس نہیں ہوتا اُس دِن بالکل نہیں ہوا اور تین بج گئے۔ مجھے گلی سے پکڑ کر گھر لایا گیا اور دوبارہ درسگاہ بھیج دیا گیا۔ باجی کے کہنے پر میں نے صبح والے سبق کی دوہرائی شروع۔ باجی مجھے رائج ترییب پر واپس لاتیں اور میں بار بار الفاظ اور تصاویر کو آپس میں گُڈ مُڈ کرتا رہا۔ اپنی اوقات کے مطابق دِن کے دونوں اوقات کی پڑھائی کرے کے بعد گھر واپس آ گیا۔

باجی کے گھر آنے والے بچوں میں میرے علاوہ کوئی بچہ اِس گلی کا نہیں تھا۔ سو مجھے اِن سے جان پہچان میں دو چار دِن لگ گئے۔ ان میں لڑکے لڑکیاں سبھی شامل تھے۔ لڑکے لڑکیوں کی تفریق آج کے پڑھنے والوں کے لیے لکھی ہے اُس وقت ہم بچے ہی تھے۔ ہم پر وہ فرق واضح نہیں ہوا تھا جو آج کل کے لڑکے لڑکیوں پر ہو چُکا ہے۔ جس کا سبب نئی ایجادات تک آسانی سے اِن کی رسائی ہے اور بہت دفعہ یہ رسائی والدین کو رُسوائی تک لے جاتی ہے۔ خیر میں اپنے نئے دوستوں کے ساتھ گُھل مِل گیا۔ تعلیمی اور تفریحی امور پر گفتگو اپنے عروج پر تھی کہ باجی نے ایک بچے کو اپنے پاس بُلایا اور اِس راز و نیاز کی تفصیل جاننے کی کوشش کی۔ بچہ پیٹ کا ہلکا تھا فوراً سب اُگل دِیا۔ باجی نے سرزنش کی اور سب کو دوبارہ پڑھائی پر توجہ کرنے کا کہا۔

دِن گزرتے گئے اور میں منزلوں پے منزلیں مارتا علمی سفر پر رواں تھا۔ باجی نے پڑھائی کے ساتھ لکھائی کی مشق کے لیے تختی لکھوانی شروع کی۔ باقی بچے بھی تختی پر ہی لکھائی کی مشق کیا کرتے تھے۔ اپنی ابتدائی تعلیم کی شروعات میں ہی تختی کو بطور ہتھیار استعمال کرنا سیکھ چکا تھا۔ جو بعد میں میرے کام آیا۔ اپنے وقت میں میری بیگم بھی تختی کی لڑائی میں مہارت رکھتی تھیں۔ اس کا علم مجھے اُس کے چھوٹے بھائی کی ٹانگ پر لگے ایک لمبے زخم کا نشان دیکھ کر ہوا۔ گروہِ تختی نویساں ایسی چھوٹی موٹی ضربات کو خاطر میں نہیں لاتا تھا۔ تختی لکھنے سے زیادہ ہم تختی سیاہ کیا کرتے تھے اور ساتھ ہی ہاتھ اور کپڑے بھی سیاہ ہوا کرتے تھے۔

تختی کی تیاری بھی ایک اہم عمل تھا۔ اگر دھوپ اچھی ہوتی تو یہ عمل جلد مکمل ہو جاتا۔ برسات اور سردی کے موسم میں یہ عمل ذرہ سُست ہوتا تھا۔ تختی لکھنے کے لیے ضروری لوازمات بھی بہت اہم تھے۔ تختی، قلم، دوات، سیاہی (جسے اہلِ علم روشنائی لکھا، پڑھا اور بولا کرتے تھے)۔ جس طرح آج کل شیمپو کے ساشے ملتے ہیں ویسے ہی سیاہی (روشنائی) کی پُڑیا ملا کرتی تھی۔ یہ سیاہی دوات میں ڈال کر مناسب مقدار میں پانی ڈالنا ہوتا تھا۔ یہ مناسب مقدار مجھے ایک عرصے تک سمجھ نہیں آئی۔ جب سیاہی ذرا گاڑھی (گُُبڑ) ہوتی اُس میں تھوڑا تھوڑا پانی ڈال کر پتلا کیا جاتا۔ یہی وہ وقت ہوتا جب دوات گِر جاتی ٹاٹ، بستہ، قاعدہ اور فرش سب سیاہ ہو جاتا اور بچوں کو نِیل پڑ جاتے۔

آج کل خواتین ملتانی مٹی کو بڑے اہتمام سے چہرے، بازو وغیرہ پر لگاتی ہیں۔ اُس وقت ملتانی مٹی تختی کا چہرہ پونچھنے کے کام آتی تھی۔ تختی پونچھ اور سُکھا کر باجی کو دی جاتی وہ پینسل سے اُس پر الف بے لکھ دیتیں۔ ہم (ہم سے مراد میں اور باقی بچے) اُس پر قلم آزماتے ہوئے اُن کی خُوش خطی کو اپنی بد خطی سے ملا کر ہر روز ایک نیا نمونہ پیش کرتے۔ کبھی الف اپنی حد سے باہر نکل جاتا، کبھی جیم کا دائرہ پے کا پیٹ چیر دیتا۔ الغرض ہم سے جو بن پڑتا ہم کر گُزرتے۔ باجی یقیناً شفیق اُستاد تھیں۔ لیکن اپنی خوش خطی کا یہ حال دیکھ کر وہ اکثر ناراض ہو جاتی تھیں۔ باقی آپ سمجھدار ہیں۔

جاری ہے ۔۔۔۔